Fonksiyonel Apareyler

Fonksiyonel aparey nedir? 

Fonksiyonel apareyler, büyüme dönemindeki çocuk ve gençlerde üst dişlerin alt dişlerin önünde kapandığı durumların tedavisinde kullandığım apareylerdir. Twin Block gibi çıkarılabilir sistemlerin yanı sıra Herbst gibi dişlere sabitlenen fonksiyonel apareyler de var.^[1][5] Ortak amaçları alt ve üst dişlerin kapanış ilişkisini değiştirmek ve uygun vakalarda devam eden büyümeden yararlanmak.^[1][3]

Fonksiyonel aparey çeneyi büyütür mü?

Bu, velilerin ilk sorduğu soru ve cevabı sanıldığı kadar iddialı değil.

Bu apareyleri “alt çeneyi büyüten cihazlar” diye tanımlamayı doğru bulmuyorum. Fonksiyonel apareylerin öncelikle dişleri devirdiği, üst dişleri geriye, alt dişleri öne hareket ettirdiği belirtiliyor. Alt çenenin konumu ve uzunluğu büyük ölçüde genetik yapıyla belirleniyor. Bu nedenle alt çenenin büyümesi kısa vadede apareyle değiştirilebilse de, uzun vadede çene konumunda anlamlı bir fark oluşması olası görünmüyor. Buna karşılık dişlerin hareket etmesi sayesinde dudak konumunda değişiklik olabiliyor ve üst dudak dişleri daha iyi kapatabiliyor.^[1]

Kapsamlı bir derleme de bu tabloyu doğruluyor. Sınıf II tedavisinde kullanılan cerrahi dışı yöntemlerin iskeletsel etkilerinin halen hafif, değişken ve her zaman bildirilmeyen düzeyde olduğu, kanıt kalitesinin de sınırlı kaldığı belirtiliyor.^[3]

Yani tedavi sırasında ortaya çıkan değişikliklerin tamamı gerçek çene kemiği büyümesi değil. Diş hareketleri ve kapanıştaki değişiklikler de sonuca katkıda bulunuyor.^[2][3]

Bunu baştan söylemeyi tercih ediyorum. Çünkü velilerin beklentisi çoğu zaman “çenesi büyüyecek” yönünde oluyor ve gerçekçi olmayan bir beklentiyle başlayan tedavi, sonucu ne olursa olsun hayal kırıklığıyla bitiyor.

Zamanlama neden bu kadar önemli?

Fonksiyonel apareylerin büyüme atağından önce veya bu dönemde en başarılı olduğu düşünülüyor. Bu atak genellikle erkeklerde 11 ile 14, kızlarda 10 ile 13 yaş arasında yaşanıyor.^[1]

Kontrollü çalışmaları değerlendiren bir derleme de bunu destekliyor: çıkarılabilir fonksiyonel apareylerle elde edilen ek alt çene büyümesi, ergenlik dönemindeki hastalarda ergenlik öncesindekilere göre daha belirgin bulunmuş.^[4]

Buna karşılık hangi çocuğun ne kadar yanıt vereceğini önceden kestirmek çok zor. Fonksiyonel apareylere iyi yanıt vermeyen bir hasta grubu var ve bunu baştan tahmin etmek mümkün olmuyor.^[1][2]

Bu nedenle planlamada yalnızca yaşa bakmıyorum. Çocuğun büyüme dönemini, alt ve üst çenenin ilişkisini, dişlerin konumunu ve üst ön dişlerin ne kadar önde olduğunu birlikte değerlendiriyorum.

Fonksiyonel apareyler kimler için uygun olabilir?

Uygun olarak değerlendirdiğim durumlar

• Büyümesi devam eden çocuk ve gençler.
• Alt çenenin geride konumlandığı seçilmiş vakalar.
• Üst ön dişlerin belirgin biçimde öne çıktığı uygun vakalar.
• Üst ve alt ön dişler arasındaki yatay mesafenin azaltılması gereken hastalar.
• Çıkarılabilir apareyi önerilen süre boyunca düzenli kullanabilecek çocuklar.

Farklı bir yaklaşımın gerekebileceği durumlar

• Büyümenin büyük ölçüde tamamlandığı hastalar
• Problemin esas olarak dişlerin konumundan kaynaklandığı vakalar
• Çıkarılabilir apareyin düzenli kullanılamayacağı hastalar
• Belirgin bir çene uyumsuzluğunun yalnızca bu apareyle yönetilemeyeceği durumlar
• Çene cerrahisinin değerlendirilmesi gereken ileri uyumsuzluklar. Cerrahi genellikle 17 yaşından sonraya bırakılıyor.^[1]
• Aktif çürük veya ağız bakımı problemi bulunan hastalar

Tedavi başarısız olursa başka seçenekler var: ağız dışı aparey, diş çekimi veya çene cerrahisi. Bazı durumlarda kalan problemi kabul edip tedaviyi ileri bir yaşa bırakmak da bir seçenek.^[1]

Fonksiyonel aparey kullanılan tedavi nasıl ilerliyor?

1. Önce problemin kaynağını belirliyorum

İlk değerlendirmede yalnızca üst ön dişlerin önde görünüp görünmediğine bakmıyorum. Bu tablo dişlerden, üst çenenin ileride olmasından, alt çenenin geride konumlanmasından veya bunların birlikte bulunmasından kaynaklanabiliyor.^[2]

Klinik muayenenin yanında gerektiğinde fotoğraflar, dijital modeller ve röntgen kayıtlarıyla çene ilişkisini ve büyüme dönemini değerlendiriyorum.^[2]

2. Uygun apareyi seçiyorum

Fonksiyonel apareylerin tek bir tipi yok. Twin Block, Bionator ve Activator gibi çıkarılabilir sistemlerin yanında Herbst gibi dişlere sabitlenen sistemler var.^[1][3][5]

Twin Block, üst ve alt çeneye ayrı ayrı oturan ve birbirine kilitlenen iki parçadan oluşuyor. Çocuk ağzını kapattığında alt çeneyi daha ileri bir konuma yönlendiriyor.^[1] Herbst gibi sabit sistemlerde ise bu konumlandırma, hasta apareyi çıkaramadan sürekli devam ediyor.^[5]

Hangisini kullanacağımı hastanın kapanışına, büyüme dönemine ve tedaviye uyum ihtimaline göre belirliyorum.

3. Alt çeneyi kontrollü bir konuma alıyorum

Aparey hazırlanırken alt çenenin hangi konumda tutulacağını planlıyorum. Amaç alt çeneyi olabildiğince öne getirmek değil. Çocuğun rahat tolere edebileceği ve tedavi hedefine uygun bir kapanış oluşturmak gerekiyor.

Çıkarılabilir apareylerde kullanım süresi tedavinin en belirleyici parçası. Bu apareyler çoğunlukla tam zamanlı ya da tama yakın süreyle kullanılıyor.^[1] Yemek yerken, spor yaparken ve yüzerken çıkarılıyor, bunun dışındaki her saatte takılı kalması gerekiyor.^[7]

4. Değişimi takip ediyorum

Kontrollerde üst ön dişlerin öne çıkıklığını, alt ve üst büyük azı dişlerinin ilişkisini, apareyin uyumunu ve çocuğun tedaviye alışmasını değerlendiriyorum.

Seksen çocuğun katıldığı randomize bir çalışmada hem sabit Hanks Herbst hem de çıkarılabilir Twin Block üst ön dişlerin öne çıkıklığını azaltmış. Herbst bunu daha hızlı ve daha öngörülebilir biçimde yapmış, ancak daha fazla rutin ve acil kontrol gerektirmiş. Twin Block grubunda ise tedaviyi bırakma oranı daha yüksek çıkmış ve tedavi sırasındaki yaşam kalitesi daha fazla bozulmuş.^[5]

Bu sonuç bana tek bir apareyin her hasta için üstün olmadığını gösteriyor.

5. Sonrasında tedaviyi yeniden planlıyorum

Kapanış ilişkisini düzelttikten sonra çoğu hastada dişlerin ayrıntılı sıralanması için ikinci bir aşama gerekiyor.^[1] Bu aşamada sabit braket veya uygun vakalarda şeffaf plak planlanabiliyor.

Fonksiyonel aparey tedavisini tek başına bütün ortodontik tedavinin yerine geçen bir işlem olarak görmüyorum.

Fonksiyonel aparey kullanımı ne kadar sürer, kontroller ne sıklıkla yapılır?

Süre problemin şiddetine ve kullanılan apareye göre değişiyor. Çıkarılabilir fonksiyonel apareylerle işin büyük bölümü genellikle 9 ile 12 ay içinde tamamlanıyor.^[1] Bu dönemden sonra kazanılanı korumak için gece kullanımına geçilebiliyor ya da doğrudan sabit braketlerle ikinci aşamaya başlanabiliyor.^[1]

Aparey yaklaşık 6 ile 10 haftada bir ayarlanıyor. Kontroller arasında uzun süre geçmemesi önemli.^[7] Aparey kırılırsa veya artık doğru oturmuyorsa rutin tarihi beklememek gerekiyor.^[7]

İlk haftalarda olabilecekler

Bu bölüme ayrı değinmek istiyorum, çünkü tedaviyi en çok zorlaştıran dönem ilk iki hafta ve ne olacağını bilmek işi kolaylaştırıyor.^[7]

• Çenede ağrı olabiliyor ve konuşmak zorlaşıyor. Bu ilk haftadan sonra kolaylaşıyor ve düzenli kullanım alışmanın en hızlı yolu.
• İlk günlerde tükürük artıyor, birkaç gün içinde normale dönüyor.
• Çocuk başlangıçta apareyi uykusunda çıkarabiliyor. Bu genellikle birkaç hafta içinde kendiliğinden düzeliyor.
• Aparey kahvaltıdan sonra ve yatmadan önce fırçayla temizlenmeli, yemeklerden sonra ağız ve aparey durulanmalı.
• Yapışkan şekerler apareye zarar veriyor.

İki pratik uyarı: aparey ağızda değilken mendile değil kutusuna konmalı, kayıpların büyük çoğunluğu mendile sarılmaktan kaynaklanıyor. Bir de evcil hayvanlardan uzak tutulması gerekiyor.^[7]

Fonksiyonel apareyleri hangi sorunlarda kullanıyorum?

Bu apareyleri en sık, büyüme dönemindeki çocuklarda alt çenenin geride olduğu ve buna üst ön dişlerin öne çıkıklığının eşlik ettiği durumlarda değerlendiriyorum.^[1][2][3] Bazı hastalarda derin kapanış da bu tabloya eşlik edebiliyor.

Ancak bunlar genel çapraşıklık tedavisi için kullanılan diş teli değil. Temel amaç çenelerin ve dişlerin önden arkaya ilişkisini düzeltmek.^[1] Çapraşık dişlerin ayrıntılı hizalanması için sonraki aşamada ek tedavi gerekiyor.^[1]